Kaplin Nedir? Pompalarda Kaplin Ayarının Önemi

Kaplin, iki farklı mili birbirine bağlayarak bir milden diğerine dönme hareketi ve tork aktarımını sağlayan kritik bir güç iletim elemanıdır. Pompa sistemlerinde kaplinin temel görevi, elektrik motoru milinden alınan mekanik enerjiyi pompa miline iletmektir. Bunun yanı sıra kaplinler, sistemde oluşabilecek küçük eksen kaçıklıklarını tolere eder, titreşimleri azaltır ve ani yüklenmelerde bir koruma elemanı olarak görev yaparak bağlı ekipmanların zarar görmesini önler.

Pompalarda Kaplin Ayarının Önemi

Pompalarda kaplin ayarı (şaft hizalama), motor mili ile pompa milinin yatay ve düşey doğrultularda aynı eksen üzerinde çalışmasını sağlama işlemidir. Millerin birbirine paralel veya doğrusal olmaması durumunda eksen kaçıklığı meydana gelir. Bu durum, pompa ve motor sistemlerinde çeşitli mekanik problemlere yol açarak ekipman performansını olumsuz etkiler.

Doğru bir kaplin ayarının yapılması aşağıdaki nedenlerden dolayı büyük önem taşır:

• Titreşimleri Önler: Yanlış hizalanmış miller, çalışma sırasında yüksek seviyede titreşime ve mekanik zorlanmalara neden olur. Hassas yapılan kaplin hizalaması, titreşimleri ve vuruntuları minimum seviyeye indirerek sistemin daha kararlı çalışmasını sağlar.
• Rulman ve Mekanik Salmastra Ömrünü Uzatır: Eksen kaçıklığı, şaft üzerinde yatay ve dikey yönde ilave yükler oluşturur. Bu durum pompa ve motor rulmanlarının erken aşınmasına, ayrıca sızdırmazlık elemanı olan mekanik salmastraların daha kısa sürede hasar görmesine neden olur.
• Enerji Tüketimini Azaltır: Millerin doğru hizalanmaması, motorun ek sürtünme kuvvetlerini ve mekanik gerilmeleri yenmek için daha fazla enerji harcamasına sebep olur. Hassas kaplin ayarı, enerji kayıplarını azaltarak işletme maliyetlerinin düşürülmesine katkı sağlar.
• Aşırı Isınmayı Önler: Yanlış hizalama sonucunda kaplin elastomerlerinde ve rulmanlarda artan sürtünmeye bağlı olarak aşırı ısınma meydana gelir. Doğru hizalama, çalışma sıcaklıklarının kontrol altında tutulmasına yardımcı olur.
• Bakım Maliyetlerini ve Plansız Duruşları Azaltır: Doğru yapılmış kaplin ayarı, mekanik arızaların oluşma riskini azaltarak ekipman ömrünü uzatır. Böylece plansız duruş süreleri azalır, bakım ve yedek parça maliyetlerinde tasarruf sağlanır.
• Gürültüyü Azaltır: Uygun hizalama, sistemin daha dengeli ve sessiz çalışmasını sağlayarak işletme konforunu artırır.

Pompalarda Kaplin Ayarı Nasıl Yapılır?

Kaplin ayarı yapılırken öncelikle motor ve pompa milleri arasındaki yatay ve düşey eksen kaçıklıkları kontrol edilir ve gerekli düzeltmeler yapılır.

• Yatay sapmalar, motorun şase üzerinde sağa veya sola kaydırılması ile giderilir. Bu işlem için motor bağlantı deliklerinde yeterli hareket boşluğu bulunması gerekir.
• Düşey sapmalar, motor ayaklarının altına uygun kalınlıkta parçalar (şim-liner) yerleştirilerek düzeltilir. Eğer motor, pompadan daha yüksek konumdaysa ve motor ayağının altına parça koymak mümkün değilse; öncelikle boru bağlantıları sökülür, pompanın altına uygun kalınlıkta parçalar yerleştirilerek pompa ekseni yükseltilir. Daha sonra boru bağlantıları yeniden yapılır ve kaplin ayar işlemine geçilir.

Kaplin Ayarı Ne Zaman Yapılmalıdır?

• Motor ile birlikte teslim edilen pompa gruplarında kaplin ayarı genellikle fabrikada yapılmaktadır.Pompa sahada yerine monte edildikten sonra, işletmeye almadan önce kaplin ayarı mutlaka yeniden kontrol edilmeli ve gerekli ise tekrar yapılmalıdır.
• Pompa veya motor yataklarında anormal ısınmalar meydana geliyorsa kaplin ayarı kontrol edilmelidir.Pompa veya motor herhangi bir arıza ya da bakım amacıyla sökülüp tekrar monte edildiğinde kaplin ayarı yeniden yapılmalıdır.
• Sistem uzun süre (en az bir ay veya daha fazla) devre dışı kaldıysa, tekrar çalıştırılmadan önce kaplin ayarı kontrol edilmelidir.Herhangi bir problem görülmese dahi, ekipmanın güvenilir çalışmasını sağlamak amacıyla kaplin ayarı yılda en az bir kez kontrol edilmelidir.

Kaplin Ayar Yöntemleri

Kaplin ayarı aşağıdaki yöntemlerle yapılabilir:

1. Cetvel ve kumpas ile yapılan kaplin ayarı
2. Komparatör ile yapılan kaplin ayarı
3. Lazer ışını ile yapılan kaplin ayarı

1- Cetvel ve Kumpas ile Yapılan Kaplin Ayarı (Kaba Ayar)

Bu yöntem, kaplin hizalamasında kullanılan temel ve ön ayar yöntemlerinden biridir.

Paralel Sapma Ayarı

Paralel sapmaların belirlenmesi için yatay ve düşey düzlemlerde kaplin üzerine düz bir cetvel yerleştirilerek eksen kaçıklığı kontrol edilir. Belirlenen sapma değerine göre motor veya pompa konumu değiştirilerek gerekli düzeltmeler yapılmaya çalışılır.

Açısal Sapma Ayarı

Açısal sapmaların belirlenmesi için yatay ve düşey düzlemlerde, karşılıklı iki noktadan kaplin parçaları arasındaki mesafeler ölçülür. Ölçülen değerler arasındaki fark dikkate alınarak gerekli hareketler yapılır ve açısal sapma giderilmeye çalışılır.

Bu yöntem, ölçümün büyük ölçüde insan gözünün hassasiyetine bağlı olması nedeniyle kaba bir ayar yöntemi olarak kabul edilir. Hassas kaplin ayarından önce ön ayar amacıyla kullanılabilir.

A - Düşey Düzlemde Paralel Sapma Ayarı

Düşey düzlemde paralel sapma ayarı aşağıdaki adımlarla yapılır:

1. Sapma değeri ölçülür (mastar ve sentil filler çakısı kullanılarak).
2. Ölçülen sapma değerine uygun kalınlıkta şimler, motor ayaklarının altına yerleştirilir.
3. Motor yerine indirilir ve sapma değeri tekrar kontrol edilir. Gerekli görülürse düzeltme işlemine devam edilir.

B - Yatay Düzlemde Paralel Sapma Ayarı

Yatay düzlemde paralel sapma ayarı aşağıdaki adımlarla yapılır:

1. Yatay düzlemdeki sapma değeri ölçülür.
2. Ölçülen sapma miktarına göre motor, yatay yönde paralel olarak gerekli mesafe kadar ötelenir.
3. Motor konumu düzeltildikten sonra sapma değeri tekrar kontrol edilir ve gerekli görülürse ayar işlemi tekrarlanır.

C - Düşey Düzlemde Açısal Sapma Ayarı

Düşey düzlemde açısal sapma ayarı aşağıdaki adımlarla yapılır:

1. Kaplinin alt ve üst noktalarındaki mesafeler kumpas kullanılarak ölçülür.
2. Ölçülen sapma değerine göre motor ayaklarının altına gerekli kalınlıkta liner yerleştirilir.
3. Motor yerine yerleştirilir ve kaplin ayarı tekrar kontrol edilerek gerekli düzeltmeler yapılır.

D - Yatay Düzlemde Açısal Sapma Ayarı

Yatay düzlemde açısal sapma ayarı aşağıdaki adımlarla yapılır:

1. Açısal sapma, kaplinin sağ ve sol noktalarından ölçülerek belirlenir.
2. Ölçülen sapma değerine göre motor, yatay düzlemde gerekli miktarda kaydırılarak hizalama ayarı yapılır.
3. Ayar işlemi sonrasında kaplin hizalaması tekrar kontrol edilir ve gerekli ise düzeltme yapılır.

2 - Komparatör ile Yapılan Kaplin Ayarı (İnce Ayar)

Komparatör kullanılarak yapılan kaplin ayarı, hassas hizalama işlemlerinde kullanılan bir yöntemdir.

Paralel Sapma Ayarı

Paralel sapmaların ölçümü için uygun bir komparatör, pompa tarafındaki kaplin yarısına bağlanır. Komparatörün ölçüm ucu, motor tarafındaki kaplin yarısına radyal yönde temas edecek şekilde konumlandırılır.

Ölçüm sırasında kaplin, normal çalışma konumunda olmalıdır. Yani iki kaplin yarısı birbirine bağlı durumda birlikte döndürülmelidir.

Açısal Sapma Ayarı

Açısal sapmaların ölçümü için komparatörün ölçüm ucu, eksene paralel ölçüm yapacak şekilde konumlandırılır. Bu konumda yatay ve düşey düzlemlerde ölçümler alınarak açısal sapma belirlenir ve gerekli düzeltmeler yapılır.

Komparatör ile yapılan kaplin ayarı, kullanılan komparatörün hassasiyeti oranında doğruluk sağlar. Bu yöntem dikkatli çalışma ve hassas ölçüm gerektirir.

A - Düşey Düzlemde Komparatör ile Paralel Sapma Ayarı

Düşey düzlemde paralel sapma ayarı aşağıdaki adımlarla yapılır:

1. Komparatör, kaplinin üst noktasına getirilerek sıfırlanır.
2. Komparatör bağlı durumda rotor birlikte döndürülerek alt noktaya getirilir ve sapma değeri ölçülür.
3. Ölçülen sapma değerine göre motor ayaklarının altına uygun kalınlıkta liner yerleştirilerek ayar yapılır.
4. Kaplinin üst ve alt noktalarında tekrar ölçüm yapılarak hizalama kontrol edilir. Gerekli görülürse düzeltme işlemine devam edilir.

B - Yatay Düzlemde Komparatör ile Paralel Sapma Ayarı

Yatay düzlemde paralel sapma ayarı aşağıdaki adımlarla yapılır:

1. Komparatör, kaplinin sağ noktasına getirilerek sıfırlanır.
2. Komparatör bağlı durumda rotor birlikte döndürülerek sol noktaya getirilir ve sapma değeri ölçülür.
3. Ölçülen sapma değerine göre motor, yatay düzlemde sağa veya sola paralel olarak hareket ettirilerek ayar yapılır.
4. Kaplinin sağ ve sol noktalarında tekrar ölçüm yapılarak hizalama kontrol edilir. Gerekli görülürse düzeltme işlemine devam edilir.

C - Yatay Düzlemde Komparatör ile Açısal Sapma Ayarı

Yatay düzlemde açısal sapma ayarı aşağıdaki adımlarla yapılır:

1. Komparatör, kaplinin sağ noktasına getirilerek sıfırlanır.
2. Komparatör bağlı durumda rotor birlikte döndürülerek sol noktaya getirilir ve açısal sapma değeri ölçülür.
3. Ölçülen sapma değerine göre motor, yatay düzlemde sağa veya sola açısal hareket ettirilerek ayar yapılır.
4. Kaplinin sağ ve sol noktalarında tekrar ölçüm yapılarak açısal hizalama kontrol edilir. Gerekli görülürse düzeltme işlemine devam edilir.

D - Düşey Düzlemde Komparatör ile Açısal Sapma Ayarı

Düşey düzlemde açısal sapma ayarı aşağıdaki adımlarla yapılır:

1. Komparatör, kaplinin üst noktasına getirilerek sıfırlanır.
2. Komparatör bağlı durumda rotor birlikte döndürülerek alt noktaya getirilir ve açısal sapma değeri ölçülür.
3. Ölçülen sapma değerine göre motor ayaklarının altına farklı kalınlıklarda liner yerleştirilerek ayar yapılır.
4. Kaplinin üst ve alt noktalarında tekrar ölçüm yapılarak hizalama kontrol edilir. Gerekli görülürse düzeltme işlemine devam edilir.

3 - Lazerli Kaplin Ayar Cihazı ile Yapılan Kaplin Ayarı (Hassas Ayar)

Lazerli kaplin ayar cihazları, yüksek hassasiyet gerektiren kaplin hizalama işlemlerinde kullanılan özel ölçüm sistemleridir.

Kaplin ayarı için tasarlanmış bu cihazlarda, kaplinin bir yarısına lazer ışını gönderen ölçüm ünitesi, diğer yarısına ise gönderilen ışını algılayan alıcı ünite bağlanır. Sisteme bağlı özel bir bilgisayar aracılığıyla ölçüm sonuçları değerlendirilir ve gerekli düzeltme değerleri hesaplanır.

Ayar işlemi sırasında kaplin, normal çalışma konumunda olmalıdır. Yani iki kaplin yarısı birbirine bağlı durumda birlikte döndürülmelidir.

Lazerli kaplin ayar işleminde aşağıdaki adımlar uygulanır:

1. Birinci ölçüm ünitesinden gönderilen lazer ışınının, ikinci ünitedeki algılama alanına doğru şekilde ulaşması sağlanır.
2. Kaplin ile motor ayakları arasındaki mesafeler ölçülerek bilgisayar sistemine girilir.
3. Yatay ve düşey düzlemlerde ölçümler alınarak paralel ve açısal sapma değerleri belirlenir.
4. Elde edilen ölçüm sonuçlarına göre motor konumu yatay ve düşey yönde ayarlanarak kaplin hizalaması yapılır.

Lazerli kaplin ayarı, yüksek ölçüm hassasiyeti sayesinde diğer yöntemlere göre daha doğru sonuç verir ve özellikle kritik pompa sistemlerinde tercih edilen hassas hizalama yöntemidir.